W powszechnej świadomości profil gospodarczy województwa pomorskiego kojarzy się niemal wyłącznie z dwoma filarami: gospodarką morską oraz turystyką. Taki wizerunek jest w pełni zrozumiały. To tutaj pomorskie porty obsługują ponad 75% rocznego obrotu ładunkowego w kraju, a piaszczyste plaże przyciągają co roku miliony urlopowiczów, co przekłada się na blisko 10% całkowitego ruchu turystycznego w Polsce. Jednak ten tradycyjny obraz, choć zakorzeniony w historii i geografii, nie oddaje pełnej prawdy o potencjale ekonomicznym regionu.

W rzeczywistości jednym z najważniejszych fundamentów stabilności gospodarczej Pomorza stał się silnie rozwinięty przemysł lądowy, a w szczególności sektor metalowo-maszynowy. Branża ta rozwija się w cieniu wielkich inwestycji portowych, lecz jej znaczenie dla regionalnego rynku pracy jest kluczowe. Co to oznacza w praktyce? Przemysł ten działa jak ekonomiczny amortyzator. Skutecznie niweluje on negatywne skutki sezonowości zatrudnienia, która tak mocno dotyka branżę turystyczną czy rolnictwo. Kiedy po sezonie letnim hotele i restauracje ograniczają zatrudnienie, stabilne zakłady produkcyjne zapewniają                                                                                               całoroczne miejsca pracy, budując odporność całego regionu na wahania koniunktury.

 

Przemysłowa mapa Pomorza: siła małych i średnich ośrodków

Współczesna struktura gospodarcza województwa pomorskiego przeszła głęboką ewolucję. Jeszcze w latach 90, XX wieku region opierał się na monokulturze stoczniowo-portowej. Dzisiaj gospodarka Pomorza ma charakter policentryczny, co oznacza, że rozwój nie koncentruje się wyłącznie w obrębie aglomeracji trójmiejskiej. To jedna z największych zalet regionu.

Ośrodki subregionalne, takie jak Tczew, Kwidzyn, Słupsk czy Bytów, wyrosły na samodzielne, silne centra przemysłowe. Pod względem nasycenia zakładami produkcyjnymi nierzadko przewyższają one stolicę regionu. Takie terytorialne rozproszenie przemysłu sprzyja bardziej zrównoważonemu rozwojowi województwa. Obecność nowoczesnych zakładów produkcyjnych w mniejszych ośrodkach stwarza alternatywę na lokalnych rynkach pracy i łagodzi presję migracyjną na aglomerację trójmiejską, dając mieszkańcom subregionów dostęp do stabilnego zatrudnienia bliżej domu.

Skalę tego zjawiska najlepiej pokazują liczby. Na Pomorzu funkcjonuje obecnie aż 16 592 przedsiębiorstw zaliczanych do sektora metalowo-maszynowego, co stanowi ponad 10% wszystkich takich firm w Polsce[1]. Pod tym względem województwo pomorskie plasuje się w ścisłej czołówce kraju. Co to za firmy? W strukturze dominują dwa rodzaje działalności. Pierwszym z nich jest mechaniczna obróbka elementów metalowych (wiercenie, toczenie, frezowanie czy cięcie laserowe), realizowana głównie jako specjalistyczna usługa dla zewnętrznych partnerów. Drugim filarem jest naprawa, konserwacja i serwisowanie zaawansowanych maszyn przemysłowych, budowlanych oraz urządzeń chłodniczych i wentylacyjnych.

 

Województwo	Liczba przedsiębiorstw (łącznie w ramach wybranych podklas)	Odsetek przedsiębiorstw w kraju	Najliczniejsza podklasa
dolnośląskie	11 960	7,3%	25.62.Z
kujawsko-pomorskie	8 640	5,2%	25.62.Z
lubelskie	5 639	3,4%	25.62.Z
lubuskie	3 880	2,4%	25.62.Z
łódzkie	8 259	5,0%	25.62.Z
małopolskie	13 665	8,3%	25.62.Z
mazowieckie	24 190	14,7%	33.12.Z
opolskie	4 144	2,5%	25.62.Z
podkarpackie	7 186	4,4%	25.62.Z
podlaskie	3 124	1,9%	33.12.Z
pomorskie	16 592	10,1%	25.62.Z
śląskie	21 388	13,0%	25.62.Z
świętokrzyskie	4 864	3,0%	25.62.Z
warmińsko-mazurskie	4 292	2,6%	25.62.Z
wielkopolskie	17 767	10,8%	25.62.Z
zachodnio-pomorskie	9 202	5,6%	25.62.Z
Polska	164 834

 

Tabela 1 -  Liczebność IS MM w porównaniu do kraju i innych województw (wg. liczby przedsiębiorstw)
Źródło: (Citkowski, 2024)

Transkrypcja danych do tabela 1 - liczebność IS MM w porównaniu do kraju i innych województw (wg. liczby przedsiębiorstw).pdf

 

Serce łańcucha dostaw: od okien po pociągi i elektrownie wiatrowe

Pomorski sektor metalowo-maszynowy nie funkcjonuje w izolacji. Stanowi on kluczowe ogniwo w łańcuchach dostaw dla innych strategicznych branż w regionie. Doskonale widać to na przykładzie dynamicznie rozwijającego się sektora morskiej energetyki wiatrowej (offshore) oraz przemysłu stoczniowego. Lokalne zakłady dostarczają na platformy wiertnicze i nowoczesne statki zaawansowane konstrukcje stalowe, systemy rurociągów oraz precyzyjne elementy wyposażenia. Równie silne więzi łączą branżę metalową z sektorem budowlanym[2].

Polska należy do europejskiej czołówki producentów stolarki otworowej i od lat utrzymuje pozycję lidera w produkcji oraz eksporcie okien. Choć firmy takie jak pomorski Drutex, kojarzą się konsumentom z gotowym produktem z PCV czy drewna, to w rzeczywistości dysponują one potężnym, zaawansowanym zapleczem maszynowym do obróbki aluminium i stali. Tym samym wpisują się w nowoczesny profil branży metalowej[3].

Województwo pomorskie zajmuje także silną pozycję w produkcji komponentów dla motoryzacji i transportu zbiorowego. Głównym zagłębiem tej gałęzi stał się Tczew, gdzie działają tacy giganci jak Eaton, produkujący zaawansowane skrzynie biegów, kompresory oraz magazyny energii[4]. Z kolei w Kobylnicy k. Słupska w produkcji podwozi autobusowych specjalizuje się Scania[5]. W Trójmieście od ponad 75 lat rozwija się Federal-Mogul Bimet, zatrudniający ponad 800 osób przy produkcji przemysłowych łożysk ślizgowych[6]. Z kolei bytowski Polmor zdobył uznanie na rynkach międzynarodowych, dostarczając konstrukcje stalowe i aluminiowe dla europejskich pociągów wysokich prędkości, co wymaga spełniania najbardziej rygorystycznych norm spawalniczych i jakościowych[7].

Obecność tych dużych przedsiębiorstw generuje silny efekt mnożnikowy dla lokalnej gospodarki. Stymulują one popyt na usługi dziesiątek mniejszych kooperantów, m.in. lokalnych narzędziowni, mniejszych zakładów obróbki skrawaniem CNC czy firm serwisowych. W ten sposób powstaje gęsta, odporna na kryzysy sieć powiązań biznesowych.

 

Przemysł 4.0 pod lupą: automatyzacja, roboty i druk 3D

Dane inwestycyjne pokazują, że pomorskie firmy nie stoją w miejscu. W latach 2023–2024 wartość deklarowanych inwestycji w ramach Polskiej Strefy Inwestycji realizowanej przez Pomorską Specjalną Strefę Ekonomiczną wzrosła o 58%, przy jednoczesnym wzroście liczby projektów o blisko jedną trzecią. Co kryje się za tymi liczbami? To wyraźny dowód na to, że realizowane projekty stają się coraz bardziej kapitałochłonne. Firmy inwestują ogromne środki, ponieważ przechodzą proces transformacji w stronę Przemysłu 4.0.

Wdrażanie nowoczesnych technologii nie jest już tylko kwestią wizerunku. To twarda konieczność ekonomiczna. Rosnące koszty pracy oraz pogłębiający się deficyt pracowników fizycznych zmuszają zakłady produkcyjne do przyspieszonej robotyzacji i automatyzacji. Tradycyjne linie produkcyjne są zastępowane przez autonomiczne gniazda zrobotyzowane. Maszyny przejmują zadania w procesach najbardziej uciążliwych, niebezpiecznych lub wymagających monotonnej precyzji, takich jak spawanie, malowanie przemysłowe czy paletyzacja.

Pomorze wyrasta również na krajowego lidera w adaptacji przemysłowego druku 3D. Lokalne firmy, czego przykładem jest działalność firmy Bibus Menos, dawno wyszły poza etap tworzenia prostych prototypów. Druk 3D stosuje się tu do produkcji niskoseryjnej oraz szybkiego wytwarzania specjalistycznych części zamiennych dla maszyn[8]. Równolegle w ośrodkach takich jak Kwidzyn i Tczew tradycyjna obróbka metalu łączy się z montażem zaawansowanej elektroniki. Fabryki korporacji takich jak Flex, Jabil czy Lacroix to nowoczesne zakłady mechatroniczne, w których precyzyjna inżynieria spotyka się z technologiami cyfrowymi.

Dzięki wykorzystaniu przemysłowego Internetu Rzeczy (IoT), parametry pracy maszyn są monitorowane w czasie rzeczywistym. Pozwala to na przewidywanie awarii zanim one nastąpią (tzw. predictive maintenance), co drastycznie ogranicza kosztowne, nieplanowane przestoje w fabrykach.

 

Ciemne chmury nad halami produkcyjnymi: energia i geopolityka

Mimo bardzo dobrych wskaźników rozwoju, pomorski przemysł stoi w obliczu barier, które mogą spowolnić jego dynamikę. Największym wyzwaniem jest wysoka energochłonność procesów produkcyjnych. Sektory metalowy i przetwórczy są niezwykle wrażliwe na wahania cen prądu i gazu. Analizy Polskiego Instytutu Ekonomicznego pokazują, że branża metalowa zużywa średnio pięciokrotnie więcej energii elektrycznej na jednego zatrudnionego niż wynosi przeciętna dla całego przetwórstwa przemysłowego[9].

Struktura kosztów w tych zakładach jest bezwzględna. Wydatki na surowce i media dominują w budżetach. W przypadku metali podstawowych udział kosztu zużycia materiałów i energii w kosztach ogółem wynosi aż 79,2%. Oznacza to, że jakikolwiek skok cen energii na rynkach światowych uderza bezpośrednio w rentowność pomorskich fabryk. W tej sytuacji transformacja energetyczna i inwestycje we własne, odnawialne źródła energii, np. przyfabryczne farmy fotowoltaiczne, stają się twardym warunkiem przetrwania biznesu[10].

Drugim istotnym czynnikiem ryzyka jest niestabilność geopolityczna. Wojna w Ukrainie odcięła tradycyjne źródła stali i surowców metalicznych. W efekcie pomorskie firmy musiały z dnia na dzień szukać nowych dostawców. Konieczność poszukiwania nowych partnerów i budowania większych zapasów magazynowych zamraża kapitał i obciąża płynność finansową przedsiębiorstw[11].

 

Poszukiwane kompetencje: kogo potrzebuje nowoczesna fabryka?

Przejście od prostego wykonawstwa do zaawansowanych technologii całkowicie zmienia zapotrzebowanie na umiejętności pracowników. Na pomorskim rynku pracy wyraźnie zarysowała się luka kompetencyjna, szacowana na kilka tysięcy nieobsadzonych stanowisk rocznie. Krajowi i zagraniczni inwestorzy wprost wskazują, że brak odpowiednio wykwalifikowanych kadr jest obecnie głównym hamulcem dla utrzymania tempa wzrostu przemysłowego w regionie.

Czas pracowników wykonujących wyłącznie proste, powtarzalne prace fizyczne bezpowrotnie mija. Te zadania coraz częściej przejmują roboty i zautomatyzowane linie produkcyjne. Współczesny przemysł poszukuje specjalistów o profilu technicznym, którzy potrafią efektywnie współpracować z nowoczesną technologią.

Kluczowy profil poszukiwanego pracownika

W sektorze metalowo-maszynowym nadal kluczowi są specjaliści wykonawczy, jednak zakres oczekiwanych od nich umiejętności stale się poszerza. Do najbardziej poszukiwanych na Pomorzu należą obecnie:

• Operatorzy i programiści maszyn CNC: Osoby posiadające specjalistyczne uprawnienia techniczne, zdolne do obsługi i precyzyjnego programowania numerycznie sterowanych obrabiarek.
• Automatycy, robotycy i programiści PLC: Specjaliści odpowiedzialni za kalibrację, programowanie sterowników PLC oraz integrację i serwisowanie autonomicznych gniazd zrobotyzowanych. To właśnie ich deficyt najmocniej ogranicza wdrażanie rozwiązań Przemysłu 4.0.
• Wysoko wykwalifikowani spawacze: Branże takie jak offshore czy nowoczesny transport kolejowy wymagają spełniania rygorystycznych międzynarodowych norm i posiadania najwyższych certyfikatów spawalniczych.
• Projektanci CAD/CAM i specjaliści druku 3D: W związku z dynamicznym rozwojem technologii przyrostowych na Pomorzu, firmy poszukują kadr potrafiących projektować modele w środowisku CAD/CAM oraz obsługiwać przemysłowy druk 3D na etapie produkcji.

Obok twardych kompetencji technicznych i cyfrowych pracodawcy coraz częściej zwracają uwagę na umiejętności przekrojowe. W dynamicznie zmieniającym się środowisku fabrycznym kluczowe stają się elastyczność, gotowość do stałego uczenia się (Lifelong Learning) oraz umiejętność szybkiego rozwiązywania problemów technicznych w interdyscyplinarnych zespołach.

Dlaczego brakuje specjalistów?

Głównym powodem pogłębiającej się luki kompetencyjnej jest gwałtowne tempo transformacji technologicznej, za którym nie zawsze nadążają tradycyjne programy kształcenia. Drugim, niemniej istotnym czynnikiem, są nieubłagane zmiany demograficzne i kurczące się zasoby osób w wieku produkcyjnym.

W efekcie pracodawcy muszą przedefiniować swoje podejście do rekrutacji. Zamiast szukać idealnie dopasowanych kandydatów, których na rynku po prostu brakuje, firmy zmuszone są inwestować we własne programy szkoleniowe, wewnętrzny reskilling (przekwalifikowanie) oraz bliską współpracę ze szkołami branżowymi i technicznymi.

Cena specjalizacji: Jak technologia napędza płace?

Wysokie wymagania technologiczne w branżach strategicznych przekładają się na atrakcyjne warunki finansowe. Z danych rynkowych wynika, że w obszarach związanych z zaawansowanymi technologiami, energetyką i rozwijającym się sektorem offshore wind, przeciętne wynagrodzenia sięgają 10 000 – 12 000 zł brutto[12]. To wyraźna premia płacowa w porównaniu ze średnią dla regionu, która oscyluje w granicach 7 500 – 8 000 zł[13]. Taka różnica wyraźnie pokazuje, że opłaca się inwestować w unikalne kompetencje techniczne. Dla publicznych służb zatrudnienia i doradców zawodowych to jasny kierunek, w jaką stronę warto kierować programy wsparcia i rozwój kadr.

 

Co to oznacza dla polityki rynku pracy?

Przemiany zachodzące w sektorze metalowo-maszynowym pokazują, że polityka rynku pracy powinna coraz mocniej koncentrować się na rozwijaniu kompetencji odpowiadających potrzebom nowoczesnego przemysłu.

Oznacza to przede wszystkim:

• rozwijanie systemów monitorowania zapotrzebowania na kompetencje w skali regionalnej i lokalnej,
• wspieranie szkoleń przygotowujących do pracy w środowisku Przemysłu 4.0,
• zwiększanie dostępności programów przekwalifikowania dla osób dorosłych,
• rozwijanie współpracy publicznych służb zatrudnienia z przedsiębiorstwami przy projektowaniu oferty szkoleniowej,
• promowanie zawodów technicznych jako atrakcyjnej ścieżki rozwoju zawodowego.

Takie działania mogą ograniczyć narastającą lukę kompetencyjną i lepiej przygotować pracowników do zmian zachodzących na rynku pracy.

Edukacja bliżej potrzeb gospodarki

Dynamiczne zmiany technologiczne sprawiają, że system edukacji powinien jeszcze szybciej reagować na potrzeby przedsiębiorstw. Dotyczy to zarówno szkolnictwa branżowego, technicznego, jak i wyższego.

Szczególnego znaczenia nabiera rozwijanie praktycznych form kształcenia, współpraca szkół z pracodawcami oraz umożliwianie uczniom i studentom zdobywania doświadczenia w nowoczesnych zakładach produkcyjnych.

Warto również wzmacniać rozwój kompetencji cyfrowych, analitycznych i projektowych, które coraz częściej stanowią uzupełnienie tradycyjnych kwalifikacji technicznych. Współczesny operator maszyn czy technolog produkcji korzysta z zaawansowanych systemów informatycznych równie często jak z narzędzi produkcyjnych.

Lifelong Learning jako element konkurencyjności regionu

Transformacja przemysłu pokazuje, że zdobycie zawodu nie kończy procesu uczenia się. W warunkach szybkiego rozwoju technologii aktualizacja wiedzy staje się naturalnym elementem kariery zawodowej.

Dlatego idea Lifelong Learning nabiera szczególnego znaczenia również w sektorze przemysłowym. Pracownicy będą coraz częściej potrzebowali krótkich, praktycznych form doskonalenia zawodowego, pozwalających szybko zdobywać nowe umiejętności i dostosowywać się do zmieniających się technologii.

Dla przedsiębiorstw oznacza to konieczność budowania kultury organizacyjnej wspierającej rozwój pracowników. Z kolei dla instytucji rynku pracy i systemu edukacji tworzenie elastycznej oferty szkoleniowej odpowiadającej na rzeczywiste potrzeby gospodarki.

Rozwijanie kompetencji przez całe życie staje się dziś nie tylko indywidualną szansą pracownika na utrzymanie atrakcyjności zawodowej, ale również jednym z warunków dalszego rozwoju gospodarczego regionu.

 

Podsumowanie. Co z tego wynika dla Pomorza?

Sektor metalowo-maszynowy wykazuje dużą odporność na rynkowe zawirowania i stanowi dziś jeden z głównych filarów pomorskiej gospodarki. Dla rozwoju regionu znaczy znacznie więcej, niż sugerowałby utrwalony wizerunek Pomorza kojarzonego głównie z turystyką czy branżą morską. To właśnie te zakłady tworzą zaplecze produkcyjne dla innych kluczowych branż od morskiej energetyki wiatrowej, przez motoryzację i kolej, po nowoczesne budownictwo.

Kolejnym etapem rozwoju sektora jest stopniowe przechodzenie od roli dostawcy komponentów do pozycji partnera technologicznego. Tworzenie własnych rozwiązań i rozwijanie unikalnych kompetencji inżynieryjnych pozwala pomorskim firmom nie tylko trwale zabezpieczyć pozycję na rynku, ale też budować wyższą wartość dodaną w całym łańcuchu dostaw.

Kluczowym warunkiem dalszego rozwoju branży staje się dostępność kadr o odpowiednich, wysokich kwalifikacjach. Istotnym wyzwaniem dla regionalnego rynku pracy pozostaje powszechny brak specjalistów posiadających unikalne kompetencje techniczne i inżynieryjne.

Sytuacja ta wymaga ściślejszej integracji działań samorządu, edukacji, instytucji rynku pracy oraz biznesu. Stabilny rozwój regionu zależy od elastycznego dopasowywania oferty edukacyjnej do potrzeb przemysłu, stwarzania warunków do ustawicznego podnoszenia kwalifikacji oraz szybkiego reagowania na zmiany technologiczne. O sile i konkurencyjności pomorskiej gospodarki w największym stopniu decyduje bowiem kapitał ludzki.

 

Opracowanie: Klaudia Zagórowicz, Wydział Planowania i Analiz Rynku Pracy, Zespół Pomorskiego Obserwatorium Rynku Pracy, WUP w Gdańsku, na podstawie analizy zleconej przez WUP w Gdańsku pt. „Analiza strukturalna i perspektywy rozwoju sektora metalowo-maszynowego w województwie pomorskim w kontekście transformacji przemysłowej i uwarunkowań globalnych”, autorstwa dr. Piotra Kasprzaka, Katedra Finansów, Wydział Zarządzania i Ekonomii, Politechnika Gdańska.